By Rosalini 
ଭାରତ ଓ ବାଂଲାଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ପୁଣି ଚର୍ଚ୍ଚା ତେଜ ହୋଇଛି। ଭାରତ ସହ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ୧୦୧ଟି ଚୁକ୍ତି ଓ ବୁଝାମଣାପତ୍ର ବା MoUର ସମୀକ୍ଷା କରୁଛି ବାଂଲାଦେଶ ସରକାର। ତେବେ ଏହି ସମସ୍ତ ଚୁକ୍ତିକୁ ଏକାଥରକେ ବାତିଲ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ଢାକା ପକ୍ଷରୁ କୁହାଯାଇଛି। ସମୀକ୍ଷା ପରେ ବାଂଲାଦେଶର ଜାତୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥ ସହ ସମନ୍ୱୟ ନଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚିହ୍ନଟ ହେଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କିମ୍ବା ସମାଧାନ ପାଇଁ ଆଲୋଚନା କରାଯିବ ବୋଲି ସୂଚନା ମିଳିଛି।
ବାଂଲାଦେଶ ସଂସଦର ଚିଫ୍ ହ୍ୱିପ୍ ନୁରୁଲ ଇସଲାମ ମୋନି ଏହି ୧୦୧ଟି ଚୁକ୍ତିର ସମୀକ୍ଷା ନେଇ ସୂଚନା ଦେଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ କହିବା ଅନୁସାରେ, ଭାରତ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କ ଜାରି ରଖିବା ସହ ବାଂଲାଦେଶର ଜାତୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦିଆଯିବ। ଅର୍ଥାତ୍, ସମୀକ୍ଷାର ଫଳାଫଳ ଆଧାରରେ କେଉଁ ଚୁକ୍ତି ଜାରି ରହିବ, କେଉଁଥିରେ ସଂଶୋଧନ ଆବଶ୍ୟକ ହେବ—ତାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ।
ଏହି ସମୀକ୍ଷାରେ ଚଟ୍ଟୋଗ୍ରାମ ଓ ମୋଙ୍ଗଲା ବନ୍ଦର ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇପାରେ। ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ପଣ୍ୟ ପରିବହନ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ କନେକ୍ଟିଭିଟି ପାଇଁ ଏହି ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବହାର ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ନୁରୁଲ ଇସଲାମ ମୋନି କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଏଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମେତ ସମସ୍ତ ୧୦୧ଟି ଚୁକ୍ତିକୁ ସମୀକ୍ଷା କରାଯାଉଛି।
ତେବେ ବାଂଲାଦେଶ ପକ୍ଷରୁ ଉଠାଯାଇଥିବା କିଛି ଅଭିଯୋଗ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜନୈତିକ ଦାବି ଓ ଆଲୋଚନାର ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଛି। ତେଣୁ କେଉଁ ଚୁକ୍ତିରେ ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି ଏବଂ ସମୀକ୍ଷା ପରେ କେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବ, ତାହା ଅଧିକାରିକ ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବା ପରେ ହିଁ ଚିତ୍ର ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ।
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଭାରତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଖବର ଉପରେ ନଜର ରଖିଛି। ଭାରତୀୟ ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟର ପ୍ରବକ୍ତା ରଣଧୀର ଜୟସୱାଲ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଏନେଇ କିଛି ଗଣମାଧ୍ୟମ ରିପୋର୍ଟ ଭାରତର ନଜରକୁ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ବାଂଲାଦେଶ ସରକାରଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ଔପଚାରିକ ସୂଚନା ଭାରତକୁ ଦିଆଯାଇନାହିଁ। ସେ କହିଛନ୍ତି, ଭାରତ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ ପଦକ୍ଷେପ ନେବ।
ଏହି ବୟାନ ପରେ ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଆଗାମୀ ଦିନରେ କୂଟନୈତିକ ଆଲୋଚନା ଉପରେ ନଜର ରହିବ। କାରଣ ଏହି ଚୁକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଗୋଟିଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ବାଣିଜ୍ୟ, ଯୋଗାଯୋଗ, ପରିବହନ, ଶକ୍ତି, ଅବକାଠାମୋ ଓ ସୀମା ସହଯୋଗ ଭଳି ଅନେକ କ୍ଷେତ୍ର ସହ ଭାରତ-ବାଂଲାଦେଶ ସମ୍ପର୍କ ଜଡ଼ିତ।
ଭାରତ-ବାଂଲାଦେଶ ସମ୍ପର୍କରେ ଜଳ ବଣ୍ଟନ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସଙ୍ଗ। ୧୯୯୬ରେ ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ବଣ୍ଟନ ଚୁକ୍ତିର ୩୦ ବର୍ଷିଆ ଅବଧି ୨୦୨୬ ଡିସେମ୍ବରରେ ଶେଷ ହେବାକୁ ଥିବାରୁ ଏହାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି। ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ କୁହାଯାଇଛି ଯେ, ଗଙ୍ଗା ଜଳ ବଣ୍ଟନକୁ ନେଇ ଦୁଇ ଦେଶର ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ଓ ବୈଷୟିକ ଆଲୋଚନା ଜାରି ରହିବ।
ଏହା ସହ ତିସ୍ତା ଜଳ ବଣ୍ଟନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନାର ବିଷୟ ହୋଇ ରହିଛି। ତେଣୁ ୧୦୧ଟି ଚୁକ୍ତିର ସମୀକ୍ଷା ଏବଂ ଜଳ ବଣ୍ଟନ ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଭାରତ-ବାଂଲାଦେଶ ସମ୍ପର୍କର ଦିଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ରଖିପାରେ।
ଏବେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—୧୦୧ଟି ଚୁକ୍ତିର ସମୀକ୍ଷା ପରେ ବାଂଲାଦେଶ କେଉଁ ପଦକ୍ଷେପ ନେବ? ସମ୍ପ୍ରତି ଢାକା ପକ୍ଷରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି ଯେ ସମସ୍ତ ଚୁକ୍ତିକୁ ବାତିଲ କରିବାର ଯୋଜନା ନାହିଁ। ବରଂ ବାଂଲାଦେଶର ସ୍ୱାର୍ଥ ସହ ଅସଙ୍ଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚିହ୍ନଟ କରି ସେଥିରେ ସମାଧାନ ଖୋଜିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି।
ତେଣୁ ଏହି ସମୀକ୍ଷାର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଫଳାଫଳ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତ-ବାଂଲାଦେଶ ସମ୍ପର୍କରେ କେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବ, ତାହା ନେଇ ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିବା ଆଗୁଆ ହେବ। ତେବେ ୧୦୧ଟି ଚୁକ୍ତିର ଏହି ସମୀକ୍ଷା ଦୁଇ ଦେଶର ବାଣିଜ୍ୟ, କନେକ୍ଟିଭିଟି, ଜଳ ବଣ୍ଟନ ଓ କୂଟନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ନଜର ରଖିବାର ଏକ ନୂଆ କାରଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।